Er zijn geen evenementen gevonden
  • Bekledingsmuur aan de Grebbe afgebroken
    dinsdag 15 december 1857
    Lees verder >>

Stichting Grebbelinie traceert pag-kazematten

Door Bert Rietberg, zondag 18 oktober 2015 09:48
Categorie: Stichting Grebbelinie

De Grebbelinie heeft opnieuw een geheim prijsgegeven, dat zelfs voor ingewijden als een verrassing kwam. Onderzoek van de Stichting Grebbelinie wijst uit dat op vrijwel alle strategische posities in het zuidelijk deel van de linie betonnen onderkomens zijn gebouwd voor pantserafweergeschut. En dat veel van deze pag-kazematten niet verloren zijn gegaan, maar zichtbaar zijn voor de wandelaar.

Eén van de twee pag-kazematten die werden ontdekt op de Batterij aan de Schalmdijk. Na het verwijderen van enkele plaggen konden metingen worden gedaan. (foto: Bert Rietberg)

Hoewel de regering in 1939 via persberichten liet weten dat een aanval met tanks geen kans had in ons drassige landje spreken de betonnen elementen in de Grebbelinie een andere taal. Natuurlijk was het waar dat de inundaties een geduchte hindernis vormden voor tanks en pantserwagens. Maar kort na de onderwaterzettingen bleek al snel dat er in de Grebbelinie veel terreinstroken droog bleven. Deze zogenaamde accessen werden voorzien van tankgrachten, die in ieder geval een tijdelijke barrierre konden vormen.

Voor het uitschakelen van 'vechtwagens' had het Nederlandse leger sinds 1937 de beschikking over pantserafweergeschut van de Oostenrijkse firma Bohler. Veel van dit geschut werd geplaatst in de Grebbelinie. Het was de bedoeling dit moderne materiaal in gietstalen koepelkazematten te plaatsen, maar deze moesten nog gebouwd worden. Het ontwerp en het keuzeproces kostte zoveel tijd dat de productie pas begin mei 1940 op gang kwam.

In afwachting van deze koepelkazematten besloot men tijdelijke betonnen kazematten te laten bouwen zodat men toch enigszins gedekt was tegen vijandelijk vuur. Het tijdelijke karakter van deze opstellingen was er mogelijk oorzaak van dat ze niet opgetekend werden op de militaire kaarten. Wel werden er in 1940 foto's van deze kazematten gemaakt en zelfs ansichtkaarten. Maar waar deze opnames waren gemaakt vermeldden de bijschriften niet. De foto's wekten bovendien de indruk dat de opstellingen grotendeels waren gemaakt van hout en zonder enige standaardisering.

De eerste keer dat een element van een dergelijke opstelling in de Grebbelinie werd gevonden werd deze indruk niet weggenomen. Bij de reconstructie van de loopgraaf in Woudenberg ontdekte de Stichting Grebbelinie in het vizier in 2008 een betonnen frontplaat met een schietgat. Men besloot het onderkomen mee te nemen in het project en de zijwanden uit te voeren van hout. 

In 2011 werd door de Stichting Grebbelinie een frontplaat aangetroffen bij de Roode Haan. Deze ligt op enige decimeters diepte en kon daardoor niet goed onderzocht worden. Een jaar later werden delen van pag-kazematten gevonden bij het herstel van het Fort aan de Buursteeg. De betonnen delen waren in de campingperiode van het fort echter over een groot deel van het fort verspreid en daardoor was het zeer moeilijk om de samenhang te ontdekken, laat staan te bewijzen.

Het onderzoek kwam goed op gang toen een complete 'set' van de kazemat aan de oppervlakte kwam bij de reconstructie van de Post van Lambalgen. De Stichting Grebbelinie ontdekte het beton dat aanvankelijk net buiten het zoekgebied lag van Archeologisch Adviesbureau Raap. De archeologen konden na overleg met de gemeente het onderzoeksgebied iets uitbreiden, waardoor de betonnen elementen bewaard én zichtbaar bleven. Zowel de frontzijde als de zijwanden en achterwanden waren aanwezig. Dit kwam overeen met een tekening die een oudstrijder had gemaakt van een dergelijke kazemat. De betonnen platen bij Lambalgen waren echter omgeduwd. Hoewel het erg voor de hand lag dat deze delen oorspronkelijk tegen elkaar waren geplaatst, was het nog niet geheel zeker hoe de constructie in/tegen elkaar zat.    

Na het verzamelen van de meetresultaten, literatuurstudie en archiefonderzoek heeft de Stichting Grebbelinie vervolgens veldonderzoek gedaan bij betonnen elementen die in de afgelopen 15 jaar boven of op het maaiveld waren aangetroffen. Daaruit blijkt dat de constructies wel degelijk enigszins gestandariseerd waren en op alle onderzochte locaties waren voorzien van betonnen wanden aan elke zijde. De frontplaat met schietgat is overal 3,70 meter breed en een halve meter dik, terwijl de zijwanden ruim 30 centimeter dik zijn. De achterzijde bestaat uit twee delen met een lengte van 1,20 meter, die een opening vrijlaten. Het dak werd gemaakt van hout en was bedekt met aarde. Dit houtwerk is overal verdwenen, maar uitsparingen in het beton tonen de plaats waar balken waren geplaatst. De kazemat was rondom zoveel mogelijk aangeaard, zodat deze zo weinig mogelijk opviel.

Pag-kazematten zijn nu aangetroffen in de liniedijk bij Woudenberg, de Post van Lambalgen, de Broekerbrug, de Roode Haan bij Veenendaal, het Fort aan de Buursteeg, de Batterij aan de Schalmdijk (2) en in de liniedijk langs het spoor Arnhem-Utrecht. In het noorden van de Grebbelinie is vooralsnog geen onderzoek gedaan.

De Stichting Grebbelinie wil met het delen van kennis bijdragen aan het behoud, maar streeft niet na om alle pag-kazematten te (laten) reconstrueren. Omdat de Grebbelinie vele tijdlagen telt, moet er soms een keuze worden gemaakt in het terrein. Bij de Post van Lambalgen zou een reconstructie van een pag-kazemat bijvoorbeeld ten koste gaan van de aarden wallen uit 1745-1793. Bovendien staat de ontmanteling van de Grebbelinie na mei 1940 ook voor een tijdlaag. Wel streeft de stichting naar het op enige wijze zichtbaar maken of houden van deze restanten, zoals dat bij Lambalgen is gedaan. Om het publiek meer te kunnen vertellen over de kazemat is een reconstructie op een enkele plaats wel gewenst, zoals bij de Stichting Grebbelinie in het vizier. Een andere plaats waar dit volgens de Stichting Grebbelinie bij uitstek zou passen is het Fort aan de Buursteeg, waar diverse losse elementen zijn aangetroffen. De stichting die gesteund wordt door donateurs, hoopt dit in samenwerking en overleg met het gebied te kunnen realiseren.

Pag-restant in de liniedijk bij de spoorlijn Arnhem-Utrecht. Met prikstokken kon worden vastgesteld dat het schietgat was gericht op de hoge en droge spoordijk. (foto: Bert Rietberg)


Terug naar het nieuwsoverzicht