Grenspalen teruggeplaatst in de Grebbelinie

Door Bert Rietberg, maandag 22 april 2019 10:47
Categorie: Stichting Grebbelinie

Het zijn ongeveer de kleinste cultuurhistorische elementen in het landschap, maar ze zijn van grote betekenis voor het ensemble van verdedigingswerken in de Grebbelinie: grenspalen van het ministerie van Oorlog. Door goede samenwerking konden de Stichting Grebbelinie en Staatsbosbeheer een aantal van deze loodzware stenen terugplaatsen op of langs de fortificaties.

Harald Vliem van Staatsbosbeheer plaatst een aspaal terug bij de coupure in de Asschatterkeerkade. (foto: Cor Keuning)

Decennia lang werden grens- en aspalen ondergewerkt, omvergereden, in sloten gerold en achteloos afgevoerd. De laatste jaren is deze ontwikkeling omgekeerd. In diverse historische verenigingen wordt studie verricht rond deze hardstenen palen die de militaire terreinen; kazernes, forten en liniedijken omgeven. In de Grebbelinie heeft de Stichting Grebbelinie rond 2004 een eerste inventarisatie gemaakt. Deze werd verwerkt in de eerste druk van de cultuurhistorische gids, die werd aangevuld en geactualiseerd in 2007.

In de periode 2007-2017 kwamen deze stenen regelmatig in beeld tijdens de werkzaamheden van het door de provincie Utrecht geinitieerde programma 'Grebbelinie boven water'. Sommige grenspalen verdwenen, zoals de exemplaren bij het Werk bij Krachtwijk. Maar in meer gevallen werden deze oude monumentjes teruggevonden en herplaatst, bijvoorbeeld langs het fietspad ten noorden van Amersfoort. Waar het mogelijk is, streeft de Stichting Grebbelinie naar het zoveel mogelijk terugplaatsen op de historische locatie. En anders, zo dicht mogelijk in de buurt. Deze concessie moest worden gedaan bij het herplaatsen van een aspaal op de Asschatterkeerkade.

Aspalen staan in tegenstelling tot grenspalen niet langs de grenzen van een verdedigingswerk, maar bevinden zich in de as van militaire dijken op plaatsen waar het dijklichaam een knik maakt. Zo konden fortificaties in het veld worden gecontroleerd en vergeleken met militaire kaarten, waarbij de afstanden tussen grenspalen en aspalen waren opgetekend. Op die manier konden de militaire eigendommen in vredestijd worden beschermd als civiele belangen een rol gingen spelen langs de dijk. Rond 1930 was dit het geval bij de Asschatterkeerkade, waar al heel lang een weg het dijklichaam kruiste, die de boerderijen Groot Hagenouw, Klein Brinkenstein, de Asschatterweg en o.a. Groot Brinkhorst met elkaar verbond. Tot en met 1929 werd dit opgelost met een op- en afrit, maar rond 1930 werd de kade doorsneden en vinden we een zogenaamde 'coupure' op de topografische kaarten. De aspaal in het dijklichaam werd achteloos langs de kant gelegd.

Dergelijke doorsnijdingen verzwakten of bemoeilijkten de waterkerende functie van het verdedigingswerk in 1939-'40. De gemobiliseerden probeerden dat (met wisselend succes) op te lossen met zandzakken. Mogelijk hebben de militairen de aspaal langs de kant zien liggen: als tastbaar bewijs dat men in 1930 dacht dat de Grebbelinie voor altijd had afgedaan. Cor Keuning van de Stichting Grebbelinie en Harald Vliem van Staatsbosbeheer plaatsten de aspaal deze maand na 90 jaar zwerven in de marge, weer terug in de as van de kade. Eerder werden al grenspalen herplaatst langs de Groeperkade, Werk aan de Engelaar, Fort aan de Buursteeg, Batterij aan de Schalmdijk en de Post van Lambalgen.

Herplaatsing grenspaal van het ministerie van Oorlog bij het Werk aan de Engelaar. (foto: Cor Keuning) 

Post Scriptum

In de decennia rond de Tweede Wereldoorlog werden rondslingerende grenspalen wel geplaatst op het erf van een boerderij of kwamen als siersteen terecht in voortuinen. De laatste jaren keren deze weer terug in de linie. De Stichting Grebbelinie kan aan de hand van het nummer of letter op de steen met militaire kaarten achterhalen waar de steen gestaan heeft en kan in overleg met de beheerder zorgen voor terugplaatsing. Heeft u ook zo'n steen uit de linie op uw erf en wilt u meewerken aan het herstellen van het militaire landschap? Neem dan contact op met de Stichting Grebbelinie via info@grebbelinie.nl De medewerkers van de stichting en de toekomstige bezoekers van de linie zullen u dankbaar zijn.


Terug naar het nieuwsoverzicht