Er zijn geen evenementen gevonden
  • Militairen voorkomen doorbraak bij Coelhorst
    donderdag 20 januari 1921
    Lees verder >>

Geslaagde veldwerkdag mooi slotakkoord 2019

Door Bert Rietberg, dinsdag 31 december 2019 10:12
Categorie: Stichting Grebbelinie

In de laatste week van 2019 stak een flinke groep vrijwilligers van diverse stichtingen nog eenmaal de handen uit de mouwen in de Grebbelinie. Daardoor werden geheel overwoekerde kazematten weer zichtbaar in het landschap. Tijdens deze veldwerkdag was er aandacht voor exemplaren op verrassende locaties.

Het restant van kazemat G.38 aan de Noordelijke Meentsteeg tussen Rhenen en Veenendaal is weer zichtbaar. (foto: Bert Rietberg)

Dat er betonnen kazematten liggen op de Grebbeberg en de liniedijk tussen Renswoude en Amersfoort is bij veel mensen wel bekend, maar de Grebbelinie was in 1940 veel uitgestrekter dan de oude verdedigingswerken uit de achttiende eeuw. Talloze loopgraven, tankversperringen, artilleriestellingen, hulpverbandplaatsen en kazematten lagen in de zones voor en achter de linie. Omdat verreweg het grootste deel na de oorlog weer in gebruik werd genomen als landbouwgrond, doorgaande weg of bosgebied verdwenen de meeste objecten uit het terrein. Loopgraven werden dichtgegooid, versperringen verwijderd en commandoposten afgebroken. Alleen de betonnen elementen bleven achter en verdwenen onder het groen, samen met de (archeologische) sporen in de directe omgeving van het object. (Zie hiernaast kazemat G.38 vóór de werkzaamheden)

Kwetsbaar

De Stichting Grebbelinie zet zich in om deze verborgen objecten weer zichtbaar te maken en doet dat samen met andere stichtingen. In die verborgenheid schuilt namelijk een gevaar: bij het maken van plannen rond woningbouw, bedrijventerreinen en infrastructuur worden deze stukje militair erfgoed soms over het hoofd gezien. Niet voor niets gold en geldt er een respectzone in de directe nabijheid van de Grebbelinie, waarbij men nadrukkelijk rekening dient te houden met de cultuurhistorische waarde(n). Om gemeenten handvatten te bieden werden recent een viertal cultuurhistorische waardenkaarten gemaakt in vier gemeenten langs de linie. Bij de studie naar verdwenen sporen doet de Stichting Grebbelinie overigens alleen diepgravend onderzoek in archieven. In het veld laat men dit werk over aan archeologen.

Verhalen van vrijheid

In 2020 wordt de vrijheid gevierd, omdat het dan 75 jaar geleden is dat Nederland zich ontworstelde aan de bezetting en bevrijd werd door de geallieerden. Men is zich ervan bewust dat de groep mensen die zelf over de bevrijding kan vertellen steeds kleiner wordt. Ook daarom vindt de Stichting Grebbelinie het van belang dat de aarden en betonnen elementen beschermd worden en -waar mogelijk- zichtbaar of toegankelijk worden gemaakt. Op die manier kunnen verhalen over het verdedigen van vrijheid ook aan toekomstige generaties worden verteld. 

G.38 

Kazemat G.38 betreft een restant van een koepelkazemat (zie tekening links). De koepel werd in 1941 met springstof uit de betonnen omhulling geblazen. Het staal kon worden hergebruikt in de Duitse oorlogsindustrie. In de resterende betonomhulling is de ronding van de koepel nog te zien. Ook is in het gebarsten beton een laagje betumen achtergebleven dat roestvorming van de koepel moest voorkomen. 

Dergelijke koepelkazematen kwamen voor in allerlei varianten, die met name van elkaar verschilden m.b.t. de hoogte van de betonnen dekking en de positie van het schietgat ten opzichte van de ingang. De koepel was namelijk niet draaibaar en er moest vooraf worden nagedacht welk terrein onder vuur moest worden genomen. Het schietgat van kazemat G.38 was zuidwaarts gericht op de Middelbuurtseweg en zat recht tegenover de ingang. De koepelingang was hooggelegen en het exemplaar was uitgevoerd zonder verhoging van de achterzijde van het betonblok. 

In mei 1940 werd de kazemat bezet door drie militairen van de 16e mitrailleurcompagnie; een schutter, een helper en een commandant. De positie maakte deel uit van de stellingen van het 19e Regiment Infanterie die het gebied tussen de Grebbeberg en Veenendaal moesten verdedigen. Aan de Middelbuurtseweg lagen loopgraven die de flank beveiligden. Iets verderop aan de Schoutensteeg lag een sectie mortieren.

Kaartfragment uit 'De Operatiën van het Veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland Mei 1940'. G.38 is omcirkeld.

Mei 1940

Omdat het gebied langs de Grift over een flinke breedte onder water was gezet, lagen de militairen hier enigszins beschermd, maar de oorlog ging ook aan deze militairen niet ongemerkt voorbij. De militairen van de mitrailleurcompagnie waren gelegerd in Elst, waar ze in de nacht van 9 op 10 mei werden gewekt. Met hun eenheid (16 M.C.) trokken ze in het donker naar de Noordelijke Meentsteeg (toen Meentweg), waar ze ruim vóór 4.00 uur arriveerden. De hele tiende mei zagen ze vliegtuigen overkomen, die werden beschoten ter hoogte van de spoorlijn. Een dag later hoorde men de sectie mortieren, die schoten op een woning aan overzijde van de Grift, waar men een Duitse patruille vermoedde.

Onder vuur

Uitgezonden patrouilles konden 12 mei geen uitsluitsel geven over de toestand, maar de ernst werd duidelijk toen de omgeving onder granaatvuur kwam te liggen tussen 17.30 en 18.00 uur. De militairen bleven ongedeerd en hoorden dat er ook geen gewonden waren bij de Middelbuurtseweg. Na de derde nacht in de kazemat kwam in de loop van de middag het bericht binnen dat het Nederlandse leger zich terugtrok. De militairen verlieten de kazemat evenals de geweerschutters in de loopgraven om posities te kiezen langs de Brinkersteeg. Daar kwamen ze opnieuw onder vuur te liggen, maar ze kregen bevel om stand te houden tot 2.45 uur om de aftocht te dekken.

Terugtocht

Na dit tijdstip vertrokken ze via de Cuneraweg en Prattenburg naar het westen. Bij Darthuizen werden ze echter ontdekt door vliegtuigen en bij Maarsbergen moesten ze de wapens neerleggen omdat ze beseften dat ze omsingeld waren.

Werkzaamheden bij kazemat G.57 aan de Nieuweweg-Noord.

Het tweede en laatste project van 2019 was kazemat G.57 in de lus van de afrit Veenendaal-West. Deze kazemat maakte deel uit van de verdediging van Veenendaal in de linie. De Stichting Grebbelinie kreeg in 2012 ondersteuning van BAM-wegenbouw om het beton te onderzoeken. Eerder had RWS het ontwerp van het terrein iets aangepast. Dankzij een schiereilandje kon de kazemat behouden blijven. Rijkswaterstaat doet sindsdien het onderhoud van het omliggende terrein met grote machines. De Stichting Grebbelinie kan zich daardoor geheel richten op het zichtbaar houden van dit stukje militair erfgoed in de gemeente Veenendaal.

De werkdag werd in de open koepelruimte afgesloten met erwtensoep, waardoor 2019 in stijl werd afgesloten. De Stichting Grebbelinie heeft de samenwerking en communicatie met de gemeente Rhenen/Veenendaal bij dit project en vorige projecten zeer gewaardeerd. Dankzij de gemeente Rhenen zijn de losse takken en ander snoeimateriaal kort na de werkzaamheden keurig verwijderd. Ook wordt door de Stichting Grebbelinie met een heel goed gevoel teruggekeken naar de samenwerking in 2019 met de provincie Utrecht, Staatsbosbeheer, Waterschap Vallei en Veluwe, Rijkswaterstaat en diverse (andere) gemeenten langs de linie. De prettige samenwerking met Stichting de Greb, stichting Slag om de Grebbeberg, Stichting Grebbelinie in het vizier, de Museumbunker en het nieuwe AMARCH wil de Stichting Grebbelinie heel graag voortzetten en uitbouwen in 2020.

Met steun van vele donateurs en door samen te werken met andere stichtingen wil de Stichting Grebbelinie werken aan een blijvende herinnering aan een belangrijke en unieke waterlinie en de offers die voor de vrijheid zijn gebracht.


Terug naar het nieuwsoverzicht