 | |
| |
| |
Halverwege de 19e eeuw werden in de Grebbelinie hardstenen paaltjes geplaatst in opdracht van het Ministerie van Oorlog. De grenspalen waren bedoeld om de Militaire Rijksgronden af te bakenen. De stenen zijn eenvoudig te herkennen aan de ingegraveerde "O". In een begroting van onderhoud uit 1880 meldt de Genie te Amersfoort het aantal van 257 hardstenen en 179 houten grenspalen.
In de begroting worden de beheerskosten van de 4e stelling (de Grebbelinie) opgesomd. Het ging om een bedrag van 4500 gulden, dat werd besteed aan het repareren, schilderen en controleren van alle voorwerpen in de Grebbelinie. Met die voorwerpen werden bruggetjes, sluizen, bergloodsen, duikers en wachterswoningen bedoeld. Als laatste worden de grenspalen van het ministerie van Oorlog genoemd. Veel onderhoud zullen de palen niet behoefd hebben. Wél moest worden gecontroleerd of ze er nog stónden en of de houten grenspalen niet aan vervanging toe waren. Voor dit soort onvoorziene zaken werd een bedrag van 350 gulden gereserveerd.
Hoewel het maar kleine elementjes zijn van de verdedigingswerken in de Grebbelinie, hebben ze wel degelijk grote waarde. In de eeuwenlange geschiedenis van de linie is heel wat gegraven, versterkt, verplaatst, opgehoogd, dichtgegooid, gekapt en aangeplant. De stenen bieden daarom waardevolle informatie in het veld over de oorspronkelijke ligging van het vestingwerk. Deze informatie is alleen betrouwbaar als de positie overeenkomt met de aangegeven grenzen op historische kaarten. Op het kaartfragmentje van de Voorpost op de Roffelaarskade zijn diverse nummers te zien. Bij de nummers 25, 80 en 81 is een vierkantje ingetekend; de grenssteen. Bij Spakenburg en de oude werken bij Daatselaar zijn de grenspalen van extra waarde. Hier zijn de verdedigingswerken (grotendeels) verdwenen en zijn de grenspalen het enige harde bewijs van wat ooit was.
Niet alle grenspalen zijn gelijk van vorm. We kunnen ze in drie series onderscheiden; de meest algemene stenen zijn van groot formaat, aan de bovenzijde achtkantig, met de bekende "O" en een nummer. (zie foto linksboven) Deze grenspalen komen voor van het Hoornwerk aan de Grebbe tot aan het Werk bij Krachtwijk. De tweede serie grenspalen oogt vierkant en een stuk kleiner, al is er ruimte genoeg voor de "O" met nummer. Dergelijke stenen zijn aangetroffen op de Roffelaarskade, de Groeperkade en de Asschatterkade. Bij de meeste van deze palen zijn de hoeken netjes afgewerkt, maar er bestaan ook puur balkvormige exemplaren. Tenslotte zijn er nog kleine grenspaaltjes zonder nummer, alleen met de letter "O". Deze stenen zijn aanwezig in de Groeperkade en het Werk aan de Daatselaar. Het vermoeden bestaat dat deze palen na 1874 zijn toegevoegd aan de linie en zijn geplaatst waar nog geen stenen exemplaar voorhanden was. In 1874 werd door de Vestingwet immers duidelijk welke vestingen konden verdwijnen en kregen de Rijksmagazijnen heel wat grenspalen te verwerken die met het slopen van de vestingwerken verwijderd moesten worden.
Waar grenspalen langs de grenzen van de Militaire Rijksgronden liggen, daar vinden we aspalen in de as van de kade en Liniedijk. De palen hebben geen nummer, maar een letter. Het is momenteel niet bekend hoeveel palen nog bestaan in de Liniedijk; vermoedelijk zijn ze voor het grootste deel verdwenen. Bij elke verhoging of vergraving van het dijklichaam verdween de paal immers onder het zand, terwijl de grenzen van de Liniedijk in de loop der geschiedenis in grote lijnen gelijk bleven. De aspalen vormden referentiepunten waar naar verwezen werd, zodat men de Rijksgronden nauwkeurig in kaart kon brengen.
Dat de palen nog wel te vinden zijn op de Groeperkade ligt aan het feit dat deze dijk niet is opgehoogd en omgespit zoals 
de Liniedijk tijdens de mobilisatie in 1939-'40 en tijdens de aanleg van het Valleikanaal. Op de Groeperkade vinden we steeds een aspaal op de plek waar de kade een knik maakt. Tussen de twee aspalen werd op de kaart een lijn getrokken en deze lijn was weer een referentielijn voor de opgemeten en vastgestelde breedte van de dijk. Deze metingen werden halverwege de 19e eeuw uitgevoerd. Toen werden tevens grens- en aspalen geplaatst. De kaart hierboven laat een aslijn GR zien. Linksboven in het kaartje is met een zwart vierkantje de positie van de aspaal op de Liniedijk bij de Brinkanterweg ingetekend. Op de foto rechts staat aspaal K, die werd ontdekt op de Groeperkade.
In 2004 zijn de resterende grenspalen in de Grebbelinie ingetekend in de cultuurhistorische gids. Van slechts 16 hardstenen grenspalen was op dat moment de positie bekend. Gerichte zoektochten van de Stichting Grebbelinie zorgden ervoor dat er in de tweede druk van 2007 al 30 grenspalen konden worden opgenomen in de kaarten van de diverse verdedigingswerken. In de loop van 2007 en 2008 werden nog eens 12 grenspalen teruggevonden. Op één van de posities was aan het nummer te zien dat de hardstenen paal verplaatst was, toen de Asschatterweg door het Voorwerk bij Asschat werd getrokken. Voorheen lag deze weg óm het verdedigingswerk heen. 
De militairen hebben de paal toen op een plaats gezet waar nog geen grensafbakening stond. Een andere bijzondere ontdekking werd gedaan bij de restauratiewerkzaamheden in het Werk aan de Daatselaar. Daar stonden twee stenen die tevens fungeerden als gemeentegrens tussen Renswoude (R) en Lunteren (L). De gemeentegrens liep destijds langs de Slaperdijk, maar tijdens de bouw van Fort Daatselaar werd in de Franse periode geen rekening meer gehouden met de krampachtige grensbepalingen van de gemeente en de provincie. Het Fort maakte tijdelijk deel uit van twee gemeenten en twee provincies. Het bleek dat elke gemeente zijn eigen nummering had; aan weerszijden van de paal stond het nummer dat binnen de desbetreffende gemeente aan de paal gegeven was. Deze dubbele nummering komt nergens anders voor in de Grebbelinie.
| Gemeente | Werk | Rest | Bijzonderheden |
| Spakenburg | Batterij voor de Bocht | O8, O9 | De grenspalen zijn beschadigd. |
| Amersfoort | Werk bij Krachtwijk | O177 | - |
| Amersfoort | Linie langs de Eem | O 29, O152 | - |
| Amersfoort | Werk aan de Glashut | O108 | Steen is verplaatst. |
| Leusden | Liniedijk Noord | O33, O46, O49 | - |
| Leusden | Asschatterkade | O44, O100, O108, O114 | O100 lag oorspronkelijk langs de Asschatterweg, O108 heeft geen nummer. Nummer is bepaald via de kaart. |
| Woudenberg | Roffelaarskade | O25, O29, O32, O68, O74, O80, O81 | O32, O68, O80 en O 81 zijn recent ontdekt. |
| Woudenberg | Liniedijk | O110, O117 | O110 is recent ontdekt |
| Renswoude | De Engelaar | O15, O20, O28 | O15 is beschadigd |
| Renswoude | Fort Daatselaar | O6, O7, O13, O16, O109, O123 | O6, O7, O13 en O16/O109 zijn recent ontdekt. O123 moet opnieuw geplaatst worden |
| Veenendaal | Fort Buursteeg | O36 | Moet opnieuw geplaatst worden. |
| Renswoude | De Schalm | O1 | Staat langs de Slaperdijk |
| Renswoude | Juffrouwwijk | O1, O20, O38, O43 | - |
| U. Heuvelrug | Roode Haan | O1, O28 | O1 is beschadigd |
| Rhenen | Grebbeberg | O3, O46, O62 | O46 werd recent door Martijn Boosten(Probos) aangetroffen. |
Noot: De rood gekleurde nummers staan nog niet vermeld in de 2e druk van de Cultuurhistorische Gids over de grebbelinie
Met dank aan: Gerard Muller, Kees van de Waal, Ted Smeding, Geo van Geffen, Jan de Vries, Rob Meeuwisz, Johan Lagerweij
