Mooie hervatting van een wandeltraditie

Grebbelinie wandeltocht 2022

Twee wandelaars arriveren in het Fort aan de Buursteeg. In de schaduw staat een restant van een mitrailleurkazemat. Op de achtergrond is het rode dak van een wederopbouwboerderij te zien.

Startpunt en stempelpost Grebbelinie Bezoekerscentrum.

Tekst en foto’s: Bert Rietberg

De maand juli startte met de hervatting van een wandeltraditie; de Grebbelinie wandeltocht, of Grebbe-Valleitocht zoals deze anno 2022 wordt genoemd. Met prachtig weer startten meer dan 500 wandelaars voor een tocht over dijkjes en duikers en langs kazematten en bunkers van dit voormalige oorlogsgebied. Na twee jaar onderbreking (2020 en 2021) kon er weer worden gekozen uit gemarkeerde routes van 10, 15, 20, 30 en 40 km. Met name de 30 km werd veel gelopen: deze tocht voerde door Renswoude en Woudenberg en deed o.a. het Educatief Centrum Grebbelinie aan, waar de Stichting Grebbelinie in het vizier een fraaie loopgraaf beheert. Niet ver van Fort Daatselaar werd op Camping de Grebbelinie een stempelpost ingericht waar wandelaars even op verhaal konden komen voor de laatste kilometers. En bij ‘De Kleine Weide’ liepen de wandelaars over het erf van de zorgboerderij richting Groeperkade en het Werk aan de Engelaar.

De meeste wandelaars kozen het Grebbelinie Bezoekerscentrum in Renswoude als startpunt. Enkele honderden begonnen vroeg met de tocht om tijdig terug te zijn voor een drankje op het terras van de Grebbelounge. Slechts twee deelnemers moesten worden behandeld met blaren. Alle anderen kwamen ruimschoots op tijd aan en ontvingen een vaantje als herinnering aan een mooie wandeldag.

Voor de vrijwilligers, ondernemers en initiatiefnemers van de SRVV betekende het een geslaagde dag: doel was vanaf de eerste editie om het gebied langs de Grebbelinie te promoten en mensen op een sportieve manier kennis te laten maken met dit veelzijdige landschap in de Gelderse Vallei.

Werkzaamheden bij de Roode Haan

Sluis bij de Roode Haan met balgstuw.

Tekst en foto’s: Jan van Hal

Bij een van de oudste fortificaties van de Grebbelinie De Roode Haan zijn opnieuw werkzaamheden waar te nemen. Vorig jaar werd hier al door het waterschap Vallei en Veluwe een innoverend nieuw type sluis aangelegd. In overleg met alle betrokken partijen werd een zogenaamde zelfregulerende “balgstuw” gebouwd waarbij de oude -voor de Grebbelinie- historisch belangrijke balkensluis behouden is gebleven. Als het langere tijd droog weer blijft en dientengevolge het waterpeil in het Valleikanaal te veel zakt vult de balg (een soort grote opblaasbare ballon) zich met water zodat het water voor de stuw vast wordt gehouden. Vanaf de brug met de oude balkensluis is er goed zicht op de 10 meter brede en duurzame nieuwe sluis. Door middel van een naastgelegen vispassage kunnen vissen en waterdieren zonder hinder de balgstuw passeren.

Thans wordt naast de Roode Haan het natuurprojectDe Turfweide” ontwikkeld. Dit grondproject laat zien hoe de omgeving van Veenendaal er vroeger uit zag voor de grootschalige turfwinning in de 15de eeuw. Het Valleikanaal dat bij De Roode Haan stroomt heette in die jaren nog de Bisschop Davidsgrift en die was speciaal aangelegd voor de afvoer van die turf. Turf was in die jaren de noodzakelijke fossiele verwarmings-brandstof voor woningen net als gas of aardolie nu. De aanleg van toekomstige  “De Turfweide” vormt zo een fraaie toevoeging aan de historische omgeving van de Roode Haan. Het punt waar de voor de Grebbelinie belangrijke liniedijk zijn oorsprong vind en hier op de Slaperdijk aansluit.

Meer informatie: https://turfweide.nl/

Een blik op het voormalige inundatiegebied in de Gelderse Vallei.

Flinke delen van het Binnenveld tussen Wageningen en Veenendaal staan onder water. Op de achtergrond de Grebbeberg, waar in mei 1940 hard gevochten werd.

Op de dag dat donkere wolken zich samenpakken boven Oekraïne en Russische troepen over de grens trekken, nemen we een kijkje in het Binnenveld. Hier, in de Gelderse Vallei, lag een belangrijk deel van het Nederlandse leger in de Grebbelinie, toen Nederland werd meegesleurd in de Tweede Wereldoorlog. Omdat het Nederlandse leger geen kans had tegen de beter getrainde en uitgeruste troepen van Duitsland, greep men terug op een oude vriend én vijand: het water. Door het gehele terrein ten oosten van de linie en de Utrechtse Heuvelrug onder water te zetten, te inunderen, hoopte men een ondoordringbare hindernis op te werpen. Hierdoor zou de opmars bemoeilijkt worden en zouden buitenlandse troepen de tijd krijgen om ons land te hulp te schieten.

Het hooggelegen terrein direct ten oosten van de Grebbeberg kon echter niet onder water worden gezet. Gedurende de mobilisatie van 1939-1940 was men nog volop bezig met de bouw van een motorgemaal waardoor deze droge toegang toch geïnundeerd kon worden.  In mei 1940 was de situatie zelfs slechter dan voorheen: door verschillende oorzaken was het water gezakt en begonnen steeds meer stroken grond droog te vallen. Het Duitse leger maakte dankbaar gebruik van deze ‘accessen’ die onvoldoende ter verdediging waren voorbereid.

Door de extreme regenval van de afgelopen dagen (60 mm in 48 uur) doet het gebied weer enigszins denken aan de periode dat Nederland moest strijden voor haar vrijheid. Een beeld dat herinneringen zou kunnen oproepen aan een geschiedenis van meer dan 70 jaar geleden. Maar door de gebeurtenissen in Oost-Europa dwalen de gedachten af naar Oekraïne dat nu moet vechten om haar grondgebied te verdedigen tegen een machtige tegenstander. En net zoals Nederland destijds niet geholpen kon worden door haar bondgenoten, zo zal het Oekraïense leger er grotendeels alleen voor staan. Een triest moment in de geschiedenis van Europa en een nieuw bewijs dat de mensheid onvoldoende leert van de lessen uit het verleden.

Het inundatiegebied in 1940 was op veel plaatsen ongeveer kniediep. De situatie in het huidige Binnenveld is eerder plasdras, het voorstadium van een inundatie. Deze foto is genomen bij Veenendaal, collectie Martin Brink. De foto werd gebruikt als cover van het boek ‘Oorlog in je achtertuin’ door Jan Blokker, met ‘verhalen van de Grebbelinie’.

Een linieverhaal uit Spakenburg keert voorzichtig terug aan de dijk

Het stukje groen op de voorgrond sloot destijds aan op de geavanceerde Batterij in de bocht. Op de achtergrond het bouwproject met namen die herinneren aan de Grebbelinie. De naam van de straat (Garnalenweg) verwijst naar het vissersverleden.

In Bunschoten-Spakenburg wordt volop gebouwd. Aangezien hooggelegen grond schaars is ligt het voor de hand dat de bouwplaatsen dichtbij de deels voormalige linie liggen, hetgeen al meer dan een eeuw zichtbaar is. Zo is de redoute van 1785 nog enigszins herkenbaar in het stratenpatroon van de ‘Nieuwe Schans’, een nieuwbouwproject uit 1910-1922. Bij het huidige nieuwbouwproject gaat geen ‘schans’ verloren, maar herinneren de namen ‘Het Kanon’ en ‘De Batterijen’ aan de opstellingsplaatsen voor geschut op de Oostdijk.

In de achttiende eeuw werden op diverse plaatsen langs de dijk ‘batterijen’ aangelegd, waar vanuit vuur kon worden uitgebracht op eventuele aanvallers uit het oosten. Aangezien de dijk bij Spakenburg niet kaarsrecht is, maar enkele knikken maakt, was dit niet eenvoudig. De vijand kon zich immers dekken aan de noordzijde van de voormalige Zuiderzeedijk. Buitendijkse opstellingen om dit op te lossen bleken weinig duurzaam: na verloop van tijd spoelden ze weg. In 1799 werd echter een nieuwe poging gedaan: van deze batterij resteerden tot voor kort slechts een tweetal militaire grenspalen, dichtbij het nieuwste bouwproject. Naar deze ‘Geavanceerde Batterij voor de bocht’ verwijzen de nieuwbouwnamen dus.

Volgens betrouwbare bronnen zullen de grenspalen -die tijdelijk waren opgeslagen tijdens de werkzaamheden- weer terugkeren op de dijk. Ook het kanon zal waarschijnlijk weer een vaste plek krijgen langs het pad. De Stichting Grebbelinie hoopt dat de locatie straks iets meer zal tonen van de geschiedenis, zodat inwoners en toeristen kennis kunnen maken met de Grebbelinie in Spakenburg.

 

Toekomst voor Monumentale Bruinenburgersluis

Bruinenburgersluis. Op de voorgrond zijn de stobben van de vijf beuken zichtbaar. Rechts is tussen de bomen een Duitse bunker te zien. Foto: Jan van Hal.

In de laatste week van januari 2022 werden vijf grote beuken bij de Bruinenburgse Sluis verwijderd. Waterschap Vallei en Veluwe deed dit om de renovatie van het Rijksmonument mogelijk te maken. Met het oog op de toekomst was de ingreep nodig omdat de sluismuren al jaren zwaar te lijden hadden van de bomen, die grote scheuren in het metselwerk veroorzaakten. De beuken stonden namelijk op de hoekpunten van de sluismuren en het sluishoofd. Tijdens het verwijderen van de bomen waren de wandelpaden en de kanoroute tijdelijk afgesloten.  

Getuige de jaarringen moeten de beuken ongeveer 70 jaar oud zijn geweest. Foto: Herman van Zanten

De sluis uit 1786 ligt op de grens van Woudenberg en Leusden. Gedurende de mobilisatieperiode speelde de sluis een belangrijke rol in de inundaties. Het doorlaten en afsluiten van het water werd destijds gefotografeerd en gefilmd. Het was en bleef een fotogenieke plek, die de afgelopen jaren door menigeen als één van de mooiste locaties van de Grebbelinie werd omschreven. Omdat in de Grebbelinie natuur en cultuur samen op gaan was de combinatie van de monumentale bomen en de monumentale sluis onvergetelijk. Wie de filmbeelden of foto’s uit 1939-’40 ziet zal echter opmerken dat er destijds geen bomen direct naast de sluis stonden. Na het kappen van de beuken werden er inderdaad 74 jaarringen geteld. Ze moeten er dus gestaan hebben vanaf ca. 1947-1948.

Vanuit de Stichting Grebbelinie is jarenlang meegedacht in aanloop naar de ingreep, in eerste instantie door Geo van Geffen, de laatste jaren met  name door medewerker Cor Keuning. De werkzaamheden van januari vormen een voorlopig sluitstuk van deze episode, die een vervolg zal krijgen bij de renovatie. Meer beeldmateriaal en informatie zal verschijnen in het volgende nummer van ‘Grebbelinie in Beeld’, het blad dat de Stichting Grebbelinie driemaal per jaar verstuurt naar alle donateurs.

 

Verbouwing website

De website grebbelinie.nl wordt momenteel aangepast en herzien. Het domein wordt beheerd door de Stichting Grebbelinie, die het van belang vindt dat betrouwbare informatie voorhanden blijft voor iedereen die meer wil weten van deze oude waterlinie. De oude website was gedateerd en voldeed niet meer aan de huidige eisen op het gebied van veiligheid, stabiliteit en functies. Bij de verhuizing naar de huidige vorm is geprobeerd zoveel mogelijk informatie te bewaren. De vele artikelen en foto’s zullen gaandeweg terugkeren en er zullen ook weer nieuwsitems verschijnen.

De eerste stap van het (technische) proces heeft meer dan een jaar geduurd, waardoor het nodig is om in de volgende fase vele pagina’s te actualiseren. Naast alle historische informatie zal er ook ruimte blijven voor de recreatieve kwaliteiten van het gebied. Wandelen, kanovaren en fietsen spelen daarbij een belangrijke rol. De vernieuwde website is mede mogelijk gemaakt door de provincie Utrecht en met medewerking van het Grebbelinie Bezoekerscentrum.

Wilt u zelf een verhaal delen over de Grebbelinie, dan kan u een mail sturen naar; info@grebbelinie.nl